نقد و بررسی فیلم “مامور مخفی”; زیر پوست کشور

چهارمین ویژگی کولبر مندونسا فیلیو یک پدیده عجیب است. در ظاهر ساده به نظر می رسد، اصرار دارد که از انتظارات ما کوتاهی کند، تقریباً به اندازه فیلم «قاتل» دیوید فینچر کسل کننده و شبه ژانر گریز است و حتی روایت اصلی را در انتها ناتمام می گذارد، اما دقیقاً همان چیزی است که باید باشد، ادامه منطقی یک فیلمساز شیک و بررسی دقیق جامعه فیلمساز شیک و خط فکری فاسد. در این مطلب نقد و بررسی فیلم «مامور مخفی» را می خوانید.

هشدار! این خطر وجود دارد که ماجرا در نقد فیلم «مامور مخفی» فاش شود.

برخلاف فیلم «گوش شب» (2019) که جامعه را از منظر تعدادی شخصیت بررسی می کرد، این بار مندونسا فیلیو تمام بار را بر دوش یک شخصیت گذاشت. آرماندو (واگنر مورا) یک قهرمان کلاسیک نیست. او از اعتقادات و هویت خود در حال فرار است و این چیزی است که حاضر نیست معامله کند. آرماندو یک «شخصیت خاص» نیست، بلکه یک فرد عادی است که در منجلاب یک سیستم ناکارآمد و فاسد می افتد. فرقی نمی کند که در اواخر دهه 70 باشیم یا نیمه اول قرن بیستم. منطق سرکوب و حذف معترضان تغییر شکل می دهد، اما ماهیت آن ثابت می ماند. و فیلم از همان دقایق اول این دنیای ناعادلانه را با تمام ناامنی هایش نشان می دهد.

آرماندو با فولکس واگن زرد رنگش به پمپ بنزین می رسد. اولین عکس پرنامبوکو از جسدی است که در روزنامه پیچیده شده است و حتی پلیس از رفتن به سراغ او امتناع می کند. به نظر می رسد که مردن مردم در این دنیا چندان اهمیتی ندارد. امروز کارناوال (تعطیلات ملی برزیل) است و همه چیز می تواند منتظر بماند. حتی یک جسد آرماندو روی گاز پا می گذارد، اما قبل از اینکه بتواند اقدامی کند، پلیس از راه می رسد. آنها به تشییع جنازه نیامدند. مرگ یک آواره گمنام ارزش پیگیری ندارد، اما یک انسان زنده ارزش بررسی دارد. تمامی بازجویی ها و بررسی های میکروسکوپی خودرو، از کپسول آتش نشانی تا لاستیک زاپاس، تلاشی برای اجرای قانون نیست، بلکه نمایش قدرت است. سیستم دائماً به دنبال دلیلی برای اجرای قوانین خود است، حتی اگر آن دلیل وجود نداشته باشد.

مندونسا فیلیو با این سکانس آغازین ما را با سؤالات بسیاری روبرو می کند. این مرد کیست و چه کرد؟ از کجا آمده و هدفش چیست؟ آیا او یک “مأمور مخفی” است؟ مندونسا فیلیو از توضیح دادن امتناع می ورزد و حس نظارت و بی اعتمادی را به جای دانش منتقل می کند. به آهستگی، فهرست سؤالات ما بزرگ می‌شود و پاسخ‌ها، اغلب طرح‌دار و گاهی عمداً گمراه‌کننده، می‌رسند. مندونسا فیلیو از بیننده می خواهد که قطعات پازل را کنار هم بگذارد. از این حیث، بیشتر روایت در فاصله بین نماها و برداشت های شخصی ما انجام می شود. آیا فاطمه کشته شد؟ البته که هست، اما فیلم هرگز این را به ما نمی گوید.

فیلم آرماندو را به عنوان مارسلو معرفی می کند. این یک نام مستعار و وسیله ای برای بقا است که او به وضوح آن را دوست ندارد. نگرانی او تغییر نام نیست. مشکل زندگی با هویتی پراکنده و پراکنده است. او نمی خواهد مارسلو باشد، او می خواهد خودش باشد و در اولین فرصت اغلب خود را به افرادی که به آنها اعتماد دارد معرفی می کند، اما دولت نمی تواند این را بپذیرد.

سال 1977 اوج خشونت دیکتاتوری نظامی برزیل نیست، اما آزادی هنوز معنای خاصی ندارد. چاپ به تازگی تغییر شکل داده است. نرم تر و باهوش تر. در چنین فضایی افرادی مانند آرماندو که سعی در دفاع از حقوق خود دارند در سکوت و به سادگی حذف می شوند. به همین دلیل است که پایان فیلم بسیار «ضد اقلیم» است. ما انتظار داریم که او تا آخرین نفس خود بگریزد یا شجاعانه بجنگد، اما فیلم مرگ او را به یک گزارش کوتاه و تحریف شده روزنامه تقلیل می دهد: «مرگ یک استاد دانشگاه فاسد». فردی که دو ساعت و نیم دنبالش بودیم و امیدوار بودیم از این وضعیت خارج شویم، ناگهان ناپدید می شود. و آن را به خوبی به یاد نمی آورد. ما پلک زدیم و او به قتل رسید و ما حتی نمی دانیم چگونه. خیلی مسخره است، خیلی ساده.

پس چرا آرماندو؟ او نماینده کسانی است که می اندیشند، کسانی که سلاحشان ایده است، کسانی که پشت حرف و اعتقاداتشان ایستاده اند و به همین دلیل برای نظام های استبدادی خطرناک تلقی می شود. اما این اصرار هزینه دارد و فیلم این را به وضوح و بدون کوچکترین خوشبینی نشان می دهد. حتی قبل از کشته شدن، آرماندو مرده متحرک است. همسرش را از او گرفتند، او موقعیت خود را در دانشگاه از دست داد و دیگر حتی اجازه پدر شدن را هم ندارد. بنابراین، از آنجایی که او در برابر ژیروتی (نماد نظام) سر تعظیم نکرد، سیاست مستقیماً وارد خصوصی ترین لایه های زندگی او شد.

چه چیزی آرماندو را به یک شخصیت تراژیک تر تبدیل می کند. در گذشته است. این محصول خشونت است که ریشه در تاریخ این ملت دارد. مادری که در 14 سالگی مورد حمله قرار گرفت و پسری (آرماندو) که جز نامش چیزی از او نمی داند. این زخم کهنه تمام زندگی آرماندو را تحت تاثیر قرار داده است و با وجود اینکه او تا آخرین لحظات می‌دانست که زندگی‌اش در خطر است، همچنان سعی می‌کند سرنخ‌هایی از مادرش پیدا کند. تلاشی برای درک دردی که مادرش صرفاً به دلیل بومی بودن و طبقه کارگر بودنش متحمل شده بود. با این حال، فیلم به طرز وحشیانه ای به ما می گوید که همه زخم ها خوب نمی شوند. آرماندو نه تنها قربانی دیکتاتوری سیاسی است، بلکه قربانی زنجیره ای از خشونت های تاریخی و طبقاتی است.

جایی که فیلم می درخشد، تسلط خیره کننده مندونسا فیلیو بر فرم و لحن است. «مامور مخفی» به راحتی بین ژانرها (هیجان‌انگیز سیاسی، کمدی سیاه و حتی اسلشر) جابه‌جا می‌شود، اما هرگز منحرف نمی‌شود. این تغییرات در لحن تصادفی نیست. منعکس کننده دنیای تاریک، غیرقابل پیش بینی و متناقضی است که فیلم به تصویر می کشد. از منظره تکان دهنده پایی که توسط کوسه قورت داده شده است، تا رئیس پلیسی که به راحتی ماجرای مرگ یک کودک را تغییر می دهد، تا کارگری که حاضر است در ازای مبلغی ناچیز دست به قتل بزند.

«مامور مخفی» فیلم کاملی نیست. جاهایی هست که ریتم به هم می ریزد یا بعضی از تصمیمات کارگردان مطرح می شود (مثلاً نقش فرناندو پسر آرماندو را خود واگنر مورا بازی می کند که البته دلیلی هم دارد و به موضوع دوگانگی فیلم مربوط می شود). اما خوشبختانه این ضعف های جزئی تأثیر کلی آن را نفی نمی کند. فیلم حتی زمانی که خود ویرانگر باشد ذهن را مشغول می کند. با این حال، شاید بزرگترین انتقاد او سکانس های زمان حال باشد. جایی که روایت ناگهان دهه 70 را ترک می کند و به امروز می رسد. بازرسان جوان را می بینیم که مشغول بررسی نوارها و اسناد به جا مانده از این پرونده هستند. هدف مندونسا فیلیو را درک می‌کنم، او می‌خواهد به فیلم جنبه تاریخی بدهد و به ما بگوید که این یک داستان شخصی نیست، بلکه گوشه‌ای از حافظه جمعی است. اما این قسمت ها به دلیل توضیحات غیرضروری و اضافی معنای خاصی ندارند و درست برعکس داستان اصلی هستند که قوت خود را تا حد زیادی از «ابهام» می گیرد. بله، این سکانس‌ها در نهایت به روشن شدن برخی خطوط روایی کمک می‌کنند، اما فیلم می‌توانست به مخاطب اعتماد کند و به او اجازه دهد تصمیم خودش را بگیرد.

در نهایت به مهم ترین سوال فیلم می رسیم: مامور مخفی کیست؟ قدرت پنهان پشت فساد سیستماتیک و این همه خشونت و ظلم کیست؟ مندونسا فیلیو مستقیماً به این سؤال پاسخ نمی دهد، اما نشانه ها را بارها و بارها جلوی چشم ما می آورد. مکث عکس روی تابلوهای عکس چهره های نظامی و سیاسی تصادفی نیست. پاسخ درست اینجاست. خائنان واقعی کسانی هستند که در قدرت هستند و مأموریت آنها باید دفاع از منافع ملی و حمایت از مردمشان باشد، اما آنها ترجیح می دهند سرمایه های کشور را غارت کنند و همه را بکشند تا زنده بمانند.

– پی نوشت: اگرچه “مامور مخفی” اغلب مترادف “جاسوس” در نظر گرفته می شود، اما در دوران دیکتاتوری نظامی برزیل، گفته می شد که نیروهای دولتی وظیفه ارعاب، نظارت، استراق سمع و سایر اقدامات مخفی را بر عهده داشتند. آنها به ویژه سه سازمان (از جمله “اداره نظم سیاسی و اجتماعی”) را مأمور شکنجه، بازجویی یا کشتن مخالفان و معترضان کردند.

شناسنامه فیلم “مامور مخفی”

کارگردان: کلبر مندونسا فیلیو
نویسنده: کلبر مندونسا فیلیو
بازیگران: واگنر مورا، اودو کییر، گابریل لئونه، ماریا فرناندا کاندیدو
محصول: 2025، برزیل
امتیاز فیلم در imdb: 7.4 از 10
امتیاز فیلم در Rotten Tomatoes: 98%
درباره چیست: داستان در سال 1977 روایت می شود. مارسلو (واگنر مورا) دانشمند و محققی است که باید از گذشته خشونت آمیز و مرموز خود فرار کند. هنگامی که او در هفته تعطیلات ملی این کشور به ایالت پرنامبوکو برزیل می رسد، متوجه می شود که از همان هرج و مرج رنج می برد. وقتی متوجه می شود که محکوم به اعدام است، اوضاع بدتر می شود، اما…

نقد و بررسی فیلم «مامور مخفی» نظر شخصی نویسنده است و لزوماً نظر دیجی کالا مگ نیست.

منبع: دیجی کالا مگ