نقد انیمیشن بره ناقلا: هیولای ماسی باتم (Shaun the Sheep) | موبوگیم
تصور کنید پاییز از راه رسیده است. برگهای خشک زیر پای گوسفندها خشخش میکنند، مه صبحگاهی روی چمنهای خیس مزرعه نشسته و بوی کدوتنبلهای تازه از گوشهی طویله به مشام میرسد. هالووین نزدیک است و همهی ساکنان مزرعه، از کوچک و بزرگ، خودشان را برای شبی پر از فانوس، شادی و کمی ترس آماده میکنند. در این میان، یک برهی سفید و کنجکاو با چشمانی بامزه و قلبی پرهیجان، نقشهای در سر دارد؛ نقشهای که قرار است مزرعه را از یک هالووین بیکدوتنبل نجات دهد. اما هیچکس، حتی خود بره ناقلا هم، نمیداند که این نقشهی ساده به ماجرایی میرسد که در آن یک کشاورز کممو، یک دامپزشک مهربان، یک سگ وفادار، مشتی گوسفند بازیگوش و یک هیولای پشمالو وارد بازی میشوند. هیولایی که همه از آن میترسند، اما رازش چیزی نیست جز ترس یک مرد از تنها ماندن و دوستداشته نشدن.

«بره ناقلا: هیولای ماسی باتم» دقیقاً از همان آثاری است که باید با چشم دید، نه با گوش شنید. در این فیلم هیچکس جملهای قابلفهم نمیگوید؛ نه کشاورز، نه دامپزشک، نه برهها و نه حتی شکارچیهای شهر. همهچیز با بعبع، خرخر، جیغ، سوت، نگاه، حرکت ابرو و لرزش کوچک پلاستیک گفته میشود. و شاید همین است که این فیلم، حتی وقتی از نظر داستان لنگ میزند، هنوز هم چیزی دارد که کمتر انیمیشنی در دنیای امروز از آن برخوردار است: حس دستسازبودن، حس صبر، حس انسانی که پشت هر تصویر ایستاده و با انگشتانش جهان را ساخته است. در دورانی که بسیاری از تولیدکنندگان به سراغ تصاویر رایانهای و حتی هوش مصنوعی رفتهاند، دیدن فیلمی که هر کادرش رد انگشتان سازنده را روی خود دارد، تجربهای است که باید قدرش را دانست.
اما پرسش اصلی این است: آیا این جادو به اندازهی گذشته قوی است؟ آیا سومین فیلم بلند بره ناقلا میتواند مثل فیلم اول، مخاطب را بخنداند، غافلگیر کند و حتی کمی او را احساسی کند؟ یا اینکه مانند بسیاری از دنبالههای امروزی، بیشتر به یک قسمت بلند از سریال شبیه است تا یک فیلم سینمایی ماندگار؟ در نقد اختصاصی پیشرو، قرار است بدون تعارف به سراغ این فیلم برویم؛ از نقاط درخشانش بگوییم و از جاهایی که نفسنفس میزند هم چشم نپوشیم. اگر آمادهاید، چراغها را کم کنید، فانوس کدو تنبل را روشن کنید و با ما به مزرعهی ماسی باتم بیایید؛ جایی که پشمها سیخ میشوند، هیولاها عاشق میشوند و برهای کوچک تصمیم میگیرد قهرمان شب هالووین باشد. با موبوگیم همراه باشید.
آردمن؛ پنجاه سال با خمیر، پلاستیک و صبر

پیش از آنکه به خود فیلم بپردازیم، بد نیست کمی دربارهی خانهای حرف بزنیم که بره ناقلا از آن بیرون آمده است. کارگاه انیمیشن آردمن، این غول بریتانیایی انیمیشن تصویربهتصویر یا فریمبهفریم دستساز، امسال پنجاه ساله میشود. پنجاه سال پر از شخصیتهای پلاستیک و خمیر که هر کدام به نوعی به تاریخ انیمیشن جهان راه پیدا کردهاند؛ از والاس و گرومیت گرفته تا جوجههای فراری و همین برهی سفید و بازیگوش. آردمن همیشه به چیزی شهره بوده که کمتر گروهی در دنیا جرأت نزدیک شدن به آن را دارد: ساختن جهان با دست، با خمیر، با پلاستیک، با صبر و حوصلهای که هر تصویرش ساعتها زمان میبرد. در دورانی که بسیاری به سراغ تصاویر رایانهای و حتی هوش مصنوعی رفتهاند، آردمن هنوز همان راه دشوار و دوستداشتنی را میرود. و همین است که هر اثر جدیدش، حتی وقتی کامل نیست، چیزی دارد که کمتر جای دیگری پیدا میشود: حس دستسازبودن، حس انسانی که پشت هر حرکت، هر پلکزدن و هر لرزش کوچک پلاستیک ایستاده است.
بره ناقلا اولین بار در سال ۱۹۹۵ در یکی از انیمیشنهای کوتاه والاس و گرومیت ظاهر شد. در آنجا بود که دستگاه پشمچینی خودکار، پشمهایش را تراشید و وارد این دنیای رنگارنگ شد. آن انیمیشن کوتاه جایزهی اسکار گرفت، اما بره ناقلا مجبور شد بیش از یک دهه صبر کند تا در سال ۲۰۰۷ سریال اختصاصی خودش را به دست آورد. سریالی که تا امروز هفت فصل ادامه داشته و در بیش از صد کشور پخش شده است. در سال ۲۰۱۴ اولین فیلم بلند بره ناقلا اکران شد؛ فیلمی که برهها را از مزرعه به شهر بزرگ میبرد تا صاحبشان را پیدا کنند. آن فیلم نه تنها نامزد اسکار شد، بلکه به عقیدهی بسیاری از منتقدان، یکی از بهترین نمونههای طنز بیکلام در دوران مدرن است. فیلم دوم، «فارماگدون»، در سال ۲۰۱۹ آمد و باز هم نامزد اسکار شد. حالا نوبت به فیلم سوم رسیده؛ فیلمی که قرار بود در ابتدا یک ویژهبرنامهی نیمساعته برای روز ولنتاین باشد، اما مسیرش عوض شد و به یک ماجراجویی هالووینی تبدیل شد. همین تغییر مسیر، یکی از مهمترین دلایل ناهمگونی فیلم است؛ موضوعی که در ادامه بیشتر به آن میپردازیم.
داستان:

کدوتنبل، اکسیر رشد مو و هیولایی که هیچکس انتظارش را نداشت
داستان «هیولای ماسی باتم» ساده و در عین حال پر از پیچشهای کوچک و بزرگ است. برهها با شور و شوق برای هالووین آماده میشوند. کدوتنبلهای بزرگی در مزرعه کاشتهاند و همهچیز دارد به خوبی پیش میرود. کشاورز مزرعه هم دلش میخواهد به مهمانی هالووین برود و دختر دامپزشک محلی را که از او خوشش میآید، دعوت کند. اما یک مشکل بزرگ دارد: موهایش ریخته و از این بابت به شدت احساس کمبود میکند. او فکر میکند برای چنین زن شایستهای این ظاهر کافی نیست. در همین حال، بره ناقلا که میبیند کدوتنبلها به شکلی تصادفی نابود شدهاند، تصمیم میگیرد با استفاده از یک کتاب علمی و ساختن یک اکسیر رشد سریع، محصول را نجات دهد. اما به اشتباه، این اکسیر را در بطری لوسیون رشد موی کشاورز میریزد. کشاورز که از این لوسیون جدید استفاده میکند، ناگهان صاحب موهایی پرپشت و سبیلی بلند میشود. اما اثر این لوسیون دائمی نیست و خیلی زود، کشاورز به موجودی پشمالو و وحشی تبدیل میشود که همه او را با هیولای افسانهای جنگل اشتباه میگیرند. حالا بره ناقلا و گلهاش باید کشاورز را نجات دهند، دامپزشک را متقاعد کنند که این هیولا همان مردی است که دوستش دارد و از شر شکارچیانی که به دنبال هیولا افتادهاند خلاص شوند.
این داستان، در ظاهر یک ماجراجویی ساده و سرگرمکننده برای کودکان است. اما در لایههای زیرین، به موضوعاتی مثل پذیرش خود، ترس از تنهایی، و اهمیت صداقت در روابط عاطفی میپردازد. کشاورز فکر میکند با تغییر ظاهرش میتواند عشق را به دست آورد، اما در نهایت یاد میگیرد که دامپزشک او را همانطور که هست دوست دارد. این پیام، هرچند ساده و آشنا، در قالب طنز و موقعیتهای پلاستیکی و خمیری بامزه، به خوبی به مخاطب کودک منتقل میشود. اما برای مخاطب بزرگسال، فیلم گاهی بیش از حد ساده و قابل پیشبینی به نظر میرسد.
کارگردانی و صداپیشگی: بدون گفتوگو، با تمام احساس

یکی از ویژگیهای اصلی تمام آثار بره ناقلا، نبود گفتوگوهای قابلفهم است. شخصیتها با صداهای مختلف، از بعبع گوسفندها تا خرخر سگ، از جیغ کشاورز تا سوتهای هیولا، با هم ارتباط برقرار میکنند. این انتخاب، نه یک محدودیت، بلکه یک سبک است؛ سبکی که ریشه در طنز بیکلام دارد و آردمن در آن استاد است. کارگردانان این فیلم، استیو کاکس و متیو واکر، که هر دو سابقهی کار در آردمن را دارند، به خوبی از این سبک استفاده میکنند. آنها میدانند چگونه با یک نگاه، یک حرکت ابرو، یا یک قدمبرداشتن، داستان را پیش ببرند. صحنههایی مثل تعقیب و گریز برهها در جنگل، یا لحظهای که کشاورز برای اولین بار خودش را در آینه میبیند و از دیدن موهای جدیدش شوکه میشود، بدون یک کلمه حرف، هزاران کلمه حرف دارند. این توانایی در انتقال احساس از طریق تصویر، چیزی است که کمتر انیمیشنی امروز از آن برخوردار است.
صداپیشگان فیلم، از جمله جاستین فلچر، جان اسپارکس و کیت هاربر، با صداهای متنوع و خلاقانهای که برای شخصیتها خلق کردهاند، به این بیکلامی جان میدهند. هر شخصیت صدای منحصربهفرد خودش را دارد؛ از صدای زیر و بامزهی برههای کوچک تا صدای خشدار و خندهدار کشاورز. این صداها، همراه با موسیقی متن که گاهی به سمت ریتمهای تند و خیابانی میرود و گاهی به سمت موسیقی متن فیلمهای ترسناک کلاسیک، حس و حال فیلم را تغییر میدهد. البته انتخاب موسیقی تند و خیابانی برای برخی صحنهها، یکی از نقاط بحثبرانگیز فیلم است؛ چرا که با فضای آرام و سنتی مزرعه چندان هماهنگ نیست و گاهی حس و حال فیلم را از آنچه باید باشد دور میکند.
نقاط قوت: جایی که پلاستیک حرف اول را میزند

بزرگترین نقطهی قوت «هیولای ماسی باتم»، بدون شک، جلوههای بصری و انیمیشن دستساز آن است. هر تصویر از فیلم، حاصل ساعتها کار دستی است. شما میتوانید رد انگشتان سازندگان را روی پلاستیک و خمیر ببینید. بافت پشم گوسفندها، قطرات آبی که از سطل میریزد، مه صبحگاهی که روی مزرعه نشسته، و حتی تارهای موی هیولا، همه و همه با دقت و ظرافت ساخته شدهاند. در دوران سلطهی تصاویر رایانهای و هوش مصنوعی، دیدن فیلمی که هر کادرش به معنای واقعی کلمه «دستساز» است، تجربهای است که کمتر پیش میآید. آردمن در این زمینه بیرقیب است و این فیلم هم از این قاعده مستثنا نیست. صحنههای پرهیجان فیلم، مثل تعقیب و گریز هیولا در جنگل یا لحظهای که برهها سعی میکنند کشاورز را از دست شکارچیها پنهان کنند، پر از خلاقیت و شوخیهای بصری است. این صحنهها یادآور طنزهای بیکلام باستر کیتون و چارلی چاپلین هستند؛ جایی که سقوط، برخورد، و اشتباهات کوچک، به بزرگترین کمدیها تبدیل میشوند.
نقطهٔ قوت دیگر، ارجاعات سینمایی فیلم است. «هیولای ماسی باتم» پر از اشاره به فیلمهای ترسناک کلاسیک است. از دراکولا و فرانکنشتاین گرفته تا «روانی» هیچکاک و «جمعه سیزدهم». یکی از بامزهترین صحنههای فیلم، نقیضهای است بر صحنهی دوش فیلم «روانی»؛ جایی که برهها در حمام پنهان شدهاند و سایهی هیولا از پشت پرده نزدیک میشود، اما به جای موسیقی دلهرهآور ویولن، صدای کشیدن نخ دندان میشنویم. این صحنه هم برای کسانی که «روانی» را دیدهاند خندهدار است و هم برای کودکانی که فقط از موقعیتسازی میخندند. این توانایی در ایجاد شوخیهای چندلایه که هم کودک و هم بزرگسال را راضی کند، یکی از هنرهای آردمن است.
همچنین، فیلم در ایجاد حس و حال پاییزی و هالووینی خود بسیار موفق است. رنگهای نارنجی و قهوهای، برگهای خشک، مه صبحگاهی، و فانوسهای کدو تنبل، همه به فضاسازی فیلم کمک میکنند. بعد از تماشای فیلم، حس گرمی و دنجبودن به شما دست میدهد؛ حسی که در بسیاری از انیمیشنهای امروزی کمتر پیدا میشود.
نقاط ضعف: وقتی فیلم یادش میرود که فیلم است

با وجود تمام این نقاط قوت، «هیولای ماسی باتم» نقاط ضعفی هم دارد که نمیتوان از آنها چشم پوشید. اولین و مهمترین مشکل، ساختار روایی فیلم است. فیلم در ابتدا قرار بود یک ویژهبرنامهی نیمساعته برای روز ولنتاین باشد، اما بعداً به یک فیلم بلند هالووینی تبدیل شد. این تغییر مسیر، در فیلم به وضوح دیده میشود. خط داستانی عاشقانهی کشاورز و دامپزشک، که از ایدهی اولیه باقی مانده، با خط داستانی هیولا و هالووین، چندان خوب در هم تنیده نمیشود. فیلم گاهی بین این دو خط سرگردان است و نمیداند کدام را باید در اولویت قرار دهد. نتیجه این است که برخی صحنهها کشیده میشوند و برخی دیگر خیلی سریع رد میشوند. فیلم بیشتر شبیه مجموعهای از قطعههای بامزه است تا یک روایت منسجم.
دومین مشکل، شخصیت بره ناقلا است. در فیلمهای قبلی، بره ناقلا یک سرپرست آرام و متفکر بود که در موقعیتهای دشوار، با هوش و ذکاوتش مشکل را حل میکرد. اما در این فیلم، او بیش از حد به یک دانشمند دیوانه تبدیل شده است. مدام در حال آزمایش کردن، مخلوط کردن مواد، و خندیدن با خندههای دیوانهوار است. این تغییر شخصیت، اگرچه برای ایجاد شوخیهای بیشتر طراحی شده، اما با ذات آرام و متفکر او در فیلمهای قبلی چندان همخوانی ندارد. به نظر میرسد سازندگان میخواستند بره ناقلا را به سمت یک شخصیت پرهیجانتر ببرند، اما در این مسیر، بخشی از جذابیت اصلی او را از دست دادهاند.
سومین مشکل، نبودِ شخصیتی منفی قوی است. در فیلمهای قبلی، برهها با یک دشمن مشخص و قابل درک روبرو بودند؛ در فیلم اول با یک شکارچی حیوانات بیرحم و در فیلم دوم با یک موجود فضایی. اما در این فیلم، هیچ شخصیت منفی مشخصی وجود ندارد. شکارچیانی که به دنبال هیولا میافتند، بیشتر احمق و دستوپاچلفتی هستند تا تهدیدآمیز. این فقدان یک دشمن قوی، باعث میشود فیلم کشش داستانی کافی نداشته باشد و مخاطب چندان نگران سرنوشت شخصیتها نباشد.
چهارمین مشکل، سطحی بودن برخی شوخیهاست. در فیلمهای قبلی، شوخیها اغلب هوشمندانه و چندلایه بودند. اما در این فیلم، برخی شوخیها بیش از حد ساده و حتی تکراری به نظر میرسند. مثلاً شوخی با ریزش موی کشاورز، اگرچه در ابتدا بامزه است، اما در طول فیلم بیش از حد تکرار میشود و کمی خستهکننده میشود. همچنین، برخی صحنههای پرهیجان فیلم بیش از حد شلوغ و پرتحرکاند و مخاطب را گیج میکنند.
پنجمین مشکل، مقایسه با فیلم اول است. اولین فیلم بلند بره ناقلا در سال ۲۰۱۴، یکی از بهترین انیمیشنهای دههی گذشته بود. داستانی ساده اما عمیق دربارهی مسئولیتپذیری، بزرگ شدن، و اهمیت خانواده. آن فیلم بدون یک کلمه گفتوگو، توانست مخاطب را احساسی و عاطفی کند. اما «هیولای ماسی باتم» بیشتر به یک قسمت بلند از سریال شبیه است تا یک فیلم سینمایی. فیلم از نظر احساسی چندان عمیق نیست و بیشتر روی شوخیهای سطحی تمرکز دارد. این موضوع، به ویژه برای طرفداران قدیمی بره ناقلا، کمی ناامیدکننده است.
تحلیل موضوعی: ترس از ریزش مو و بحران مردانگی

یکی از جالبترین جنبههای «هیولای ماسی باتم»، پرداختن به موضوعی است که کمتر در انیمیشنهای کودکانه دیده میشود: ترس از ریزش مو. کشاورز مزرعه، مردی است که موهایش را از دست داده و از این بابت احساس حقارت میکند. او فکر میکند بدون مو، نمیتواند مورد توجه زن مورد علاقهاش قرار بگیرد. این موضوع، در واقع بازتاب یک ترس واقعی و رایج در بسیاری از مردان است. فیلم با پرداختن به این موضوع، نشان میدهد که آردمن حتی در انیمیشنهای کودکانه هم میتواند به سراغ موضوعات بزرگسالانه برود. اما این پرداخت، چندان عمیق نیست و بیشتر در قالب شوخیهای سطحی باقی میماند. فیلم در نهایت پیام سادهای میدهد: موهایت را دوست داشته باش، یا اگر نداری، مهم نیست؛ مهم این است که خودت را دوست داشته باشی. این پیام، هرچند درست و مهم است، اما در فیلم چندان پررنگ نمیشود و زیر انبوهی از شوخیها و صحنههای پرهیجان گم میشود.
نکتهی جالب دیگر، شباهت این فیلم با «داستان اسباببازی ۵» است که در آن هم وودی با مشکل ریزش مو دستوپنجه نرم میکند. این همزمانی، نشان میدهد که شاید انیمیشنسازان به طور ناخودآگاه به سراغ موضوعاتی رفتهاند که برای نسل بزرگسال امروز اهمیت دارد. اما برخلاف «داستان اسباببازی ۵»، «هیولای ماسی باتم» نمیتواند از این موضوع یک روایت احساسی قوی بسازد و ترجیح میدهد آن را در قالب طنز رها کند.
جمعبندی:

فیلمی که قلبش در جای درستی میتپد، اما ذهنش کمی پراکنده است
«بره ناقلا: هیولای ماسی باتم» فیلمی است که نمیتواند به پای فیلم اول بره ناقلا برسد، اما در مقایسه با بسیاری از انیمیشنهای امروزی، هنوز هم یک اثر ارزشمند است. این فیلم، در دورانی که بسیاری به سراغ تصاویر رایانهای و حتی هوش مصنوعی رفتهاند، یادآور میشود که هنوز هم میتوان با دست، با پلاستیک و خمیر، با صبر و حوصله، جهانی ساخت که قلب مخاطب را گرم کند. شوخیهای بصری فیلم، ارجاعات سینمایی هوشمندانهاش، و فضاسازی پاییزی و هالووینیاش، از جمله نقاط قوتی هستند که تماشای فیلم را لذتبخش میکنند. اما فیلم از نظر روایی، شخصیتپردازی و انسجام، ضعفهایی دارد که نمیتوان از آنها چشم پوشید. به نظر میرسد سازندگان بیشتر به دنبال ساختن یک سرگرمی خانوادگی برای هالووین بودهاند تا یک فیلم سینمایی ماندگار.
با این حال، باید اعتراف کرد که «هیولای ماسی باتم» هنوز هم از بسیاری از انیمیشنهای سهبعدی امروزی که پر از شوخیهای تکراری و پیامهای کلیشهای هستند، جذابتر و انسانیتر است. این فیلم، به شما یادآوری میکند که انیمیشن فقط برای کودکان نیست و میتواند بزرگسالان را هم به وجد بیاورد. اگر به دنبال یک فیلم خانوادگی برای آخر هفته با تم هالووینی هستید که هم بخنداند و هم کمی کودکان خردسال را بترساند، «هیولای ماسی باتم» انتخاب بدی نیست. اما اگر انتظار شاهکاری در حد فیلم اول را دارید، شاید کمی ناامید شوید. در نهایت، این فیلم نشان میدهد که آردمن هنوز هم میتواند جادو کند، اما گاهی جادویش به اندازهی گذشته قوی نیست.
امتیاز منتقد موبوگیم: ۶.۵ از ۱۰
منبع: gamefa.com