نقد فیلم Without Blood | آنجلینا جولی در مقام کارگردان | موبوگیم
فیلمی نسبتاً گمنام از آنجلینا جولی؛ اثری که بوی ادبیات آمریکای لاتین و جهان داستانی گابریل گارسیا مارکز را میدهد و در عین حال، ردپای جهانبینی آمریکایی جولی نیز در آن به چشم میخورد. همین تداخل فُرم، گاهی ما را با فیلمی درخشان و گاهی با اثری بیهویت روبهرو میکند. لحظاتی مجذوب دیالوگها و داستان گیرای فیلم میشویم و لحظاتی دیگر، پرسشهای بیپاسخ و ابهامهای بزرگ اثر ما را از آن دور میکنند. شاید بیش از آنکه مسئله صرفاً خود فیلم باشد، پرسش اصلی در چگونگی مواجهه با چنین آثاری نهفته است. اصلاً این فیلم را چگونه باید دید؟ پاسخ به همین پرسش، محور اصلی تلاش من در این نقد خواهد بود.

آنجلینا جولی در Without Blood صرفاً کارگردان نیست؛ او اقتباس و تهیهکنندگی فیلم را نیز بر عهده داشته است. این اثر بر اساس رمانی به همین نام نوشته الساندرو باریکو، نویسنده ایتالیایی، ساخته شده و نخستین بار در سال ۲۰۲۴ در جشنواره فیلم تورنتو به نمایش درآمد. جولی در این فیلم به سراغ داستانی درباره جنگ، انتقام، حافظه و زخمهایی رفته است که حتی پس از پایان یک درگیری نیز دست از سر انسان برنمیدارند. داستان از کشتار خانوادهای در خانهای دورافتاده آغاز میشود؛ دختری کوچک تنها بازمانده این واقعه است و سالها بعد، در قامت زنی به نام نینا، با یکی از مردانی روبهرو میشود که در آن جنایت نقش داشتهاند. سالما هایک و دمیان بیچیر دو شخصیت اصلی این مواجهه را بازی میکنند؛ مواجههای که بهتدریج از یک گفتوگوی ظاهراً معمولی فراتر میرود و ما را به دل گذشتهای خونین میکشاند. فیلم در ظاهر درباره انتقام است، اما مسئله اصلی آن چیزی فراتر از مجازات یک جنایتکار است: آیا میتوان پس از تجربه خشونت، به زندگی بازگشت؟ آیا شناختن گذشته و شنیدن روایت طرف مقابل میتواند مرهمی بر زخمهای قدیمی باشد؟ جولی برای طرح این پرسشها به سراغ روایتی کمحادثه و متکی بر گفتوگو رفته است؛ انتخابی که هم فرصتهای قابلتوجهی برای تأمل ایجاد میکند و هم مسئولیت سنگینی بر دوش کارگردان میگذارد.
برای شروع به سراغ افتتاحیه فیلم میروم. آغاز فیلم یک سکانس کاملاً سینمایی است؛ کارگردانی عالی، بازیهایی درخشان و روایتی که مخاطب را از همان ابتدا به درون اثر میکشد. خیلی زود مجذوب این فضا میشویم.
آدمها برایمان مسئله میشوند و میخواهیم بدانیم دلیل این انتقام چیست. اما همانطور که در ابتدای مقاله نوشتم، فضای بصری فیلم شباهت زیادی به جهان ادبیات آمریکای لاتین دارد؛ هم در طراحی فضا و هم در چهره آدمها. با این حال، داستان فیلم و رمانی که اثر از آن اقتباس شده، ظاهراً در ایتالیا جریان دارند.
اینجاست که یک پرسش مهم شکل میگیرد: ما دقیقاً در کدام زمان و مکان ایستادهایم؟ آنجلینا جولی تا پایان قصه پاسخ روشنی به این پرسش نمیدهد. البته منظورم این نیست که فیلم باید حتماً با چند نوشته، زمان و مکان وقوع داستان را به مخاطب اعلام کند؛ مسئله این است که جهان اثر باید از طریق تصویر، معماری، پوشش، زبان و مناسبات آدمها هویت پیدا کند. فیلم اما در ساختن چنین اتمسفری ناتوان است. به همین دلیل، با وجود افتتاحیه درخشان، خیلی زود متوجه میشویم که با جهانی طرف هستیم که مختصات روشنی ندارد. فیلم زمان دراماتیک و اتمسفر دراماتیک خود را پیدا نمیکند.
این ایراد تا پایان نیز بر دوش آنجلینا جولی سنگینی میکند. او تلاش دارد به رمان وفادار بماند و آن فشردگی ادبی را به سینما منتقل کند؛ اما مسئله اینجاست که وفاداری به فُرم ادبی، الزاماً به معنای وفاداری به سینما نیست.
جولی میخواهد اثری ادبی بسازد، اما در تبدیل این ادبیات به یک زبان سینمایی مستقل دچار مشکل میشود. از یک سو، فضای بصری فیلم به جهان ادبیات آمریکای لاتین نزدیک میشود و از سوی دیگر، در زبان، شخصیتپردازی و حتی چهره آدمها، ردپای نگاه آمریکایی و هالیوودی کارگردان دیده میشود. این دو جهان در کنار یکدیگر قرار میگیرند، اما به وحدت نمیرسند. آنجلینا جولی زبان خودش را در این فیلم پیدا نمیکند و مدام از یک شیوه به شیوه دیگر میپرد. او تا حد زیادی موفق میشود هویت زنانه نینا را شکل دهد؛ شخصیت مرد مقابل او را نیز میسازد، اما مشکل همچنان در اتمسفر باقی میماند. انگار آدمها در فیلم حضور دارند، اما جهانی که باید آنها را در بر بگیرد، هنوز شکل نگرفته است.
از همینجا مسئله همذاتپنداری نیز به میان میآید. شخصیتها برای مخاطب جذاباند، اما این جذابیت لزوماً به معنای برقراری ارتباط عمیق با آنها نیست. نینا چگونه از تیمارستان فرار کرد؟ چطور توانست سه متهم اصلی را پیدا کند؟ مرد مقابل او چگونه پس از گذشت حدود چهل یا پنجاه سال، بهمحض دیدنش او را شناخت؟
قرار نیست فیلم برای تکتک این اتفاقات توضیحی مفصل ارائه دهد؛ اما باید زمینهای فراهم کند تا مخاطب بتواند آنها را باور کند. این پرسشها صرفاً کنجکاوی درباره جزئیات داستان نیستند؛ به رابطه ما با شخصیتها مربوط میشوند. وقتی فیلم از کنار چنین اتفاقاتی میگذرد، بخشی از پیوند مخاطب با آدمهای قصه از بین میرود. ما میخواهیم با نینا همراه شویم، میخواهیم گذشتهاش را بفهمیم و انتقام او را درک کنیم؛ اما فیلم همیشه به اندازه کافی به ما امکان این همراهی را نمیدهد.

پس از گذشت سکانسهای نامبردهشده، به روایتی دیالوگمحور در فضای یک رستوران میرسیم. بنده بهعنوان یک ادبیاتدوست و در عین حال منتقد سینما، احساس میکنم باید بنویسم که این سکانس یک شاهکار است. فُرم ادبیات کلمه است و فُرم سینما تصویر. جان فورد جمله مشهوری دارد که فیلم خوب را فیلمی میداند که در آن دیالوگ کم و کنش زیاد باشد. اما اینجا با فیلمی روبهرو هستیم که در عین دیالوگهای فراوان، کنشی فوقالعاده دارد. دقیقاً همینجاست که آنجلینا جولی، برخلاف بخشهای دیگر اثر، موفق میشود ادبیات را به سینما پیوند بزند.
دو کاراکتر روبهروی یکدیگر نشستهاند. کارگردان روایت غیرخطی را انتخاب کرده و با فلشبکهایی به گذشته بازمیگردد تا به این گفتوگوی ظاهراً ساده، بُعدی دراماتیک ببخشد. این بازگشتها صرفاً برای ارائه اطلاعات نیستند؛ آنها به کلمات جان میدهند و چیزی را که در ظاهر یک گفتوگوی دونفره است، به کنشی سینمایی تبدیل میکنند.
دو بازیگر در عین بازی، در حال یک دوئل سینمایی هستند. عجب بازیهایی! مخصوصاً دمیان بیچیر. عجب دیالوگهایی و عجب دوربینی! اینجا دوربین فُرم دارد. کلوزآپها دقیقاً به اندازه نیاز فیلمنامه انتخاب شدهاند و هیچکدام صرفاً برای زیباتر کردن تصویر نیستند. دیالوگها بهراستی محشر نوشته شدهاند. آری، چند کلمهاند و شاید از دور خستهکننده به نظر برسند، اما در دل همین کلمات، قصهای جریان دارد؛ یک اتفاق، یک گذشته و یک زخم قدیمی. مخاطبی که گوش به این دیالوگها میسپارد، خیلی زود به درون قصه انتقام پرتاب میشود. هر کلمهای که از دهان کاراکترها بیرون میآید، یک قدم ما را به جهان آنها نزدیکتر میکند و بیش از پیش مجذوبمان میسازد.
نورپردازی جولی خفه و سنگین است؛ درست مانند قصه تاریکی که در جریان است. بازیها و دیالوگها زمانی به اوج میرسند که پرسشی مهم از دهان نینا خارج میشود: «این همان جهان آرمانی بود که برایش جان دادید و جان گرفتید؟ این بود دلیل آن همه جنایت؟» و ناگهان دمیان بیچیر با گفتن یک کلمه، «متأسفم»، گویی چون ابری میبارد. اینجاست که سینما به اوج خود میرسد؛ جایی که یک کلمه، پس از آن همه خشونت و جنایت، بار عاطفی یک عمر زندگی را با خود حمل میکند. دیگر با یک دیالوگ ساده طرف نیستیم. مخاطب در احساسات کاراکتر غرق میشود، خودش را در آن رستوران، روبهروی آن آدمها و در میانه آن گذشته تاریک حس میکند. این همان لحظهای است که ادبیات از کلمات عبور میکند و به تصویر بدل میشود.
در نهایت، Without Blood فیلمی است که نمیتوان بهسادگی دربارهاش حکم صادر کرد. آنجلینا جولی در بخشی از اثر، بهخصوص در همان سکانس رستوران، نشان میدهد که توانایی خلق سینمایی درخشان را دارد. اما درست پس از آن دیالوگهای فوقالعاده، انگار خودش هم نمیداند باید با قصه چه کند. روایت بهتدریج رمق خود را از دست میدهد و فیلم به پایانی میرسد که نه از نظر دراماتیک اقناعکننده است و نه میتواند تأثیر عاطفی سکانسهای درخشانش را حفظ کند. گویی کارگردان تمام توان خود را برای رسیدن به آن دوئل سینمایی صرف کرده و پس از آن، دیگر حرف چندانی برای گفتن ندارد. اینجاست که دوباره به همان مسئله ابتدایی بازمیگردیم: جولی در مقیاس محدود و در مواجهه دو انسان، میتواند ادبیات را به سینما تبدیل کند، اما در ساختن یک جهان منسجم و پیش بردن آن تا پایان، چندان موفق نیست.
Without Blood فیلمی گمنام است؛ گمنام، اما درخشان؟ پاسخ من کمی متفاوت است. فیلم بهجز سکانس نامبردهشده، اثری معمولی است که نمیتواند ظرفیتهای داستانی و ادبی خود را به تجربهای سینمایی و یکپارچه تبدیل کند. با این حال، همان سکانس رستوران ارزش تماشا دارد؛ لحظهای که دوربین، بازیگر و کلمه در کنار یکدیگر قرار میگیرند و سینما متولد میشود. شاید همین تناقض، مهمترین ویژگی فیلم آنجلینا جولی باشد: اثری که در یک لحظه میتواند ما را به وجد بیاورد و چند دقیقه بعد، دوباره از ما فاصله بگیرد. پس اگر قرار باشد از میان تمام دقایق فیلم چیزی را به خاطر بسپارم، نه پایانبندی آن است و نه تمام ادعاهای ادبیاش؛ بلکه همان دوئل دونفرهای است که برای لحظاتی ثابت میکند کلمات هم میتوانند تصویر بسازند و سینما، حتی در سکوت یک رستوران، میتواند به اوج خود برسد.
نمره نویسنده به فیلم: ۶.۵ از ۱۰
منبع: gamefa.com