نقد سریال سوشون; در عصر یک سریال بی سابقه

سریال سوشون که به تازگی فصل اول آن با 15 قسمت در نماوا به پایان رسیده است، جدیدترین اثر کارگردان «نرگس آبیار» است که می توان او را مهم ترین، پر سر و صداترین، پرفروش ترین و البته گران ترین کارگردان زن سینمای ایران در این سال ها دانست. از قضا، با حمایت ابر، باد، مه و خورشید (که در انیمیشن تیتراژ سریال هم حضور داشتند) آنقدرها هم خوب نبود. به طرز بدی

سریال سووشون همانطور که از نامش پیداست از رمان خانم سیمین دانشور اقتباس شده است. داستان این سریال در شیراز تحت اشغال انگلیسی ها در جنگ جهانی دوم می گذرد و مثل همیشه در دیگر آثار آبیار هانیم، شخصیت اصلی یک زن است. زنی به نام زری از طبقه ثروتمند جامعه که در میان هرج و مرج و اشغال مجبور به مراقبت از خانواده خود می شود.

سفر نرگس آبیار از ادبیات به سینما تا شبکه خانگی چقدر خوب بود؟

نرگس آبیار که ادبیات فارسی خوانده و احتمالاً تعدادی کتاب و داستان فارسی به همین دلیل دارد، کار خود را با داستان نویسی آغاز کرد. با این حال او به فیلمبرداری بسیاری از فیلم‌های کوتاه و مستندی که در کارنامه‌اش گم شده بود، ادامه داد و در نهایت با فیلمبرداری فیلم «همه چیز از آنچه در آینه می‌بینید به شما نزدیک‌تر است» در سال 1390 پا به عرصه سینمای داستانی و جریان اصلی سینما گذاشت و از این زمان به بعد بیننده آثار آبیار حنیم شدم. دغدغه‌ها و مشکلات زنان در اولین فیلم این کارگردان به وضوح دیده می‌شود، درست مانند فیلم‌های قبلی‌اش بیان میلانی و بیان بنی اعتماد (به جرأت می‌توان بهترین کارگردان زن تاریخ سینمای ایران). این فیلم برخلاف فیلم‌های بعدی، فیلمی ساده و مرتب است و تنها چیزی که کارگردان در کنار سفر سینمایی‌اش از این فیلم می‌برد، موضوع زن و گلاره عباسی است.

بیان آبیار با دومین فیلمش «شیار 143» به قله سینمای ایران رسید. با بازی تحسین برانگیز مریلا زارعی، فیلمی است که همان دغدغه های فیلم قبلی درباره مادر یک سرباز گمشده را در خود دارد. خانم آبیار که با این فیلم جوایز، تمجید منتقدان و توجه مخاطبان را به خود جلب کرد، با فیلم های بعدی «نفس»، «شب اتمام ماه» و «ابلق» مسیر خود را به سمت فیلمسازی آسان تر کرد و نشان داد که این تکنیک را بلد است و به ویژه روی نبض زنان است. (خانم ها در فیلم های او حتی در سینما گریه می کنند.)

نقطه ضعف فیلم های آبیار نبود فرم قبل از سریال سووشون و بر همین اساس محتوای مربوط به آن فرم بود. آبیار علیرغم تمام ادعاهای کارگردان، اثر فنی خوبی را به تماشاگران ارائه کرد که باعث شد زنان بیش از آنکه مورد ظلم جامعه مردسالار قرار گیرند، به خاطر اعمال و اشتباهات خود سرزنش شوند. به خصوص در آخرین فیلم های او مثل شبی، دولونای و ابلق دلیل اصلی این مشکل این بود که فیلمنامه خوب نبود و بحث واقعی ما از اینجا شروع می شود.

اولین کار باخرو بهارد چیست؟

مهم ترین عنصر کیفیت سریال های تلویزیونی پرهزینه، استفاده از ادبیات به عنوان منبع اقتباسی است. خانم آبیار هم همه چیز را در کتاب اصلی به تصویر کشیده است. چرا چون به سختی کار نمی رسد و فیلمنامه های ولنگار الان کجا و کتاب سیمین خانم دانشور کجا. منبع اقتباس عالی است و فیلمنامه مورد نظر ما نیز نسبتا خوب است.

وقتی بحث ساخت این سریال مطرح شد و بازیگران اصلی معرفی شدند، هیچکس فکر نمی کرد که بتواند با این شخصیت هایی که از دل یک داستان فشرده بیرون آمده کنار بیایند. با این حال، خانم آبیار که در فیلم های قبلی به خصوص در فیلم «شب اتمام ماه» نشان داده است که می تواند نقش هر بازیگری را ایفا کند، اینجا در سریال خود بهترین بازی های «بهنوش طباطبایی»، «میلاد کی مرام»، «فرشته صدر عرفه ای»، «مریم سعادت به ویژه درآوران» و «حتی پرهیجان» را به ثبت رسانده است. بازیگران لهجه شیرازی را دقیق بازی می کنند و کاملاً در نقش خود فرو می روند.

جدای از نقش کارگردان، اقتباسی بودن اثر همچنان روی بازیگران و تمام جنبه های کار تاثیر می گذارد که مهم ترین آن فیلمنامه است. فیلمنامه بسیار وفادارانه نوشته شده و انگار خود کتاب را با تمام جزئیاتش تماشا می کنیم. ما این نوع وفاداری را در اره منبت کاری اره مویی و کارگردانی می بینیم. برای مثال سریال با مراسم عروسی دختر حاکم شیراز شروع می شود و شخصیت های اصلی سریال زری و همسرش یوسف مهمان این مراسم هستند. کل اپیزود که از زمان رسیدن آنها به عروسی شروع می شود و با رفتن به خانه به پایان می رسد، با دوربین دستی و سکانس پلان گرفته شده است تا حسی بی وقفه از خواندن کتاب بدون وقفه به مخاطب القا شود.

این نوع دکوپاژ و میزانسن ها را کم و بیش در فصل های بعدی می بینیم و کل سریال از فیلمنامه تا کارگردانی و تدوین بر اساس حس شباهت به خود این کتاب است. البته این مدل دستکاری اغلب حس توهم و خیال را به بیننده منتقل می کند، خواه عمدی باشد یا نباشد. چون داستان یک داستان ذهنی نیست، درباره وقایع تاریخی است که پس از اشغال جنوب ایران توسط انگلیسی ها در جنگ جهانی دوم رخ داده است. از این نظر کار خانم آبیار ادامه کارهای قبلی است به جز ابلق که کار بیگانگان علیه میهن پرستی و ضد تجاوز است و این سریال شگفت انگیز است چون مطالعه تاریخی و حافظه تاریخی نداریم و فراموش کرده ایم که تا 70-80 سال پیش روس ها و انگلیسی ها جولان را اشغال می کردند و آنچه را که می خواستند انجام می دادند. این سریال نیز وضعیت را از منظر خانواده ای نیمه اشرافی نشان می دهد که در وضعیت بدی قرار ندارند. چه رسد به افرادی که از بیماری و قحطی در خیابان ها، در بیمارستان ها، در خانه های سالمندان می میرند، وضعیت برای آنها هم خوب نیست.

سریال سوشون مانند کتابش همیشه رویکرد ضد امپریالیستی، ضد انگلیسی و میهن پرستانه خود را به نمایش می گذارد و این نقطه قوت به نقطه ضعف آن تبدیل شده است زیرا شاید مخاطبان شبکه خانگی دنبال چنین سریال هایی نباشند و جایگاه این سریال در کنار سریال های تلویزیونی مانند مدار صفر درجه، در باد و کیسه انگلیسی است که می تواند پیام های میهن پرستانه را به همه مردم برساند. سریال وطن پرستانه فیلمو شکارگاه هم به سرنوشتی دچار شد که مخاطبی پیدا نکرد و باعث شرمندگی شد. آبیار پس از آثار فراوان با قهرمانان عجیب و غریب و سرکوب شده، بالاخره در این سریال زنانی جذاب و واقعی خلق کرده است. از زری به اصطلاح امروزی تا عمه فاطمه طارک جهان، از عزت الدوله تا سودابه هندی. در این میان اجرای فریبنده سودابه هندی به نام «آزاده صمدی» از این جهت جالب است که این اثر ادامه دهنده موتیف کولی در آثار آبیار بوده و علاوه بر نقش اول زن، یکی از عوامل منحصر به فرد اثر است.

من معتقدم یک سریال تلویزیونی بر خلاف یک فیلم سینمایی بر دو اصل استوار است: انتخاب بازیگران مناسب و نوشتن فیلمنامه قوی، حالا کارگردانی، تدوین و سایر عوامل در جذب مخاطب در درجه دوم اهمیت قرار دارند. خانم آبیار در اپیزود اول خوب کار کردند و قسمت های فرعی را هم کارگردانی کردند که برایمان اثری جدی گذاشت که هر قسمت دنیای خودش را دارد، داستان زنان آن سال ها با محوریت زری را به شکلی غیر خسته کننده روایت می کند و می داند که مخاطب در قسمت بعدی داستان و ماجراجویی جدیدی را خواهد دید. و در نهایت بزرگترین حسرت ما این است که این سریال از تلویزیون پخش نمی شود و نمی توان آن را تماشا کرد.

شناسنامه سریال سوشون

بازی: نماوا، 1404
مدیر: نرگس آبیار
بازیگران: بهنوش طباطبایی، میلاد کیمرام، هوتن شکیبا، سام درخشانی، ترلان پروانه، آزاده صمدی.
خلاصه داستان: در حالی که کشور به دلیل اشغال جنوب ایران توسط انگلیسی ها در جنگ جهانی دوم با قحطی و بیماری دست و پنجه نرم می کند، حاکم عروسی مجلل برای دخترش ترتیب می دهد. بر خلاف انتظار، زری و یوسف به مراسم می روند. زری نگران است که یوسف با انتقاد از فروپاشی مجلس خشم حاکم را برانگیزد. زیرا یوسف معتقد است که این هزینه ها باید صرف نجات مردم از گرسنگی و فقر شود…

نقد سریال سوشون نظر شخصی نویسنده است و لزوما نظر دیجی کالا مگ نیست.

منبع: دیجی کالا مگ